Digitale geletterdheid

Kinderen kunnen swipen voordat ze kunnen lezen. Maar weten ze ook wat ze zien, wie het maakte en waarom? Daar gaat digitale geletterdheid over. Hieronder lees je hoe ik ernaar kijk en hoe het er in mijn klas uitziet.

Mijn visie op AI en onderwijs

AI kan een leerkracht veel tijd en denkwerk besparen. Maar alleen als je weet wat je doet.

De didactiek komt eerst

Ik begin nooit bij een tool. Ik begin bij wat een kind nodig heeft. Waar loopt een groep vast? Welke stap is te groot? Pas als dat helder is, kijk ik of techniek kan helpen. Vaak wel. Soms niet, en dan laat ik het.

Daarom maak ik tools voor de kinderen zelf. Bij thema 20 van Wetenswaardig zien ze op de Mini-Aarde wat ik net heb verteld. CijferSchrift is een oefensite waar ze eindeloos mee kunnen oefenen, maar wel precies op de manier waarop ik het in de klas uitleg.

De leerkracht beslist

AI kan veel meer dan een lesopzet schrijven. Ik bouw er complete websites en tools mee. Maar wat AI maakt, blijft een voorstel. Ik ken mijn klas. Ik weet wie er vandaag een slechte nacht had en wie net een doorbraak heeft. Die keuze laat ik nooit aan een taalmodel over.

Weet wat je doet

Wie AI gebruikt, moet de spelregels kennen. Wat zet je er wel in, en wat juist niet? Persoonsgegevens van kinderen horen nooit in een AI-tool. Alles wat ik maak moet veilig zijn, en privacy staat altijd bovenaan. Dat geldt voor mij, en dat leer ik ook mijn collega's.

Kinderen moeten snappen hoe het werkt

Mijn leerlingen groeien op tussen de chatbots. In mijn klas gebruiken ze die zelf niet: de bekende chatbots zijn niet gemaakt voor kinderen van de basisschool. Wel moeten ze leren hoe zo'n ding werkt en waar het de mist in gaat. Daarom is digitale geletterdheid voor mij geen extraatje. Het hoort bij de basis.

Mijn huisregels voor AI

Deze regels gelden voor elke tool die ik bouw en elke prompt die ik schrijf. En het zijn de regels die ik ook aan mijn collega's leer.

Geen kind in de promptGeen namen, geen gegevens, geen foto's. Een leerling heet bij mij "de leerling" of L07.
Veilig en privacy eerstMijn tools bewaren zo min mogelijk, en het liefst alleen op het eigen apparaat. Twijfel ik? Dan doe ik het niet.
Kinderen gebruiken zelf geen AIIn mijn klas werken kinderen niet met chatbots. Ik laat op het digibord zien hoe AI werkt, en zij leren erover nadenken.
Ik beslis, AI adviseertAI levert een voorstel. De didactische keuze maak ik, want ik ken mijn klas.
Alles wordt gechecktGeen antwoord gaat ongelezen de klas in. Feiten controleer ik bij een tweede bron.
Open over AIHeeft AI meegeholpen? Dan zeg ik dat. Tegen collega's, tegen ouders en tegen de kinderen.
Eerst de vraag, dan de toolIk begin bij wat de klas nodig heeft, niet bij wat de techniek toevallig kan.

Sinds 2 februari 2025 geldt artikel 4 van de Europese AI-verordening. Scholen die AI gebruiken, moeten zorgen dat hun mensen er verstandig mee kunnen werken. Er wordt veel gesproken over hoe leerlingen AI gebruiken. Maar hoe gebruiken wij als leerkrachten het eigenlijk zelf? Daarom help ik mijn collega's om AI veilig en verstandig in te zetten. Wie kinderen wil leren hoe AI werkt, moet er zelf ook verstandig mee om kunnen gaan.

Mediawijsheid: acht competenties

Ik werk vanuit het Mediawijsheid Competentiemodel 2021 van Mediawijzer.net. Acht competenties, en twee daarvan zijn eigenlijk een houding: nieuwsgierig zijn, en erover durven praten. De kleuren komen uit het model zelf.

Bedienen apparaten en software

Een bestand opslaan, een bijlage versturen, een wachtwoord wijzigen. Klinkt simpel. Is het niet. Zonder deze basis kom je nergens.

In de klas: het Chromebook-rijbewijs. Inloggen, opslaan in de juiste map en het morgen nog terugvinden.

Exploreren toepassingen

Nieuwe apps en tools durven uitproberen, met een open en nieuwsgierige houding. Wat kan dit, en helpt het mij eigenlijk wel?

In de klas: één keer per maand testen we samen een nieuwe tool. Daarna stemmen we: blijft hij, of gaat hij eruit?

Vinden informatie

Goede informatie zoeken, beoordelen en bewaren. En nepnieuws herkennen voordat je het doorstuurt.

In de klas: drie artikelen, één is verzonnen. Wie vindt hem als eerste, en waaraan zie je het?

Creëren met media

Zelf iets maken in plaats van alleen kijken. Een foto, een video, een presentatie. En aan het eind van de lijn: zelf programmeren.

In de klas: een uitlegfilmpje maken voor groep 4, of een eigen spelletje bouwen in Scratch.

Verbinden via media

Op een prettige manier contact houden met anderen. Online hoor je net zo goed bij een groep.

In de klas: de groepsapp-les. Wat stuur je wel, wat niet, en hoe voelt het als niemand op jou reageert?

Discussiëren over media

Niemand heeft de mediawijsheid in pacht. Hoeveel schermtijd is oké, wat deel je wel? Dat zoek je samen uit, kritisch en open.

In de klas: de stelling van de week, bijvoorbeeld "Social media pas vanaf 15". Kies een kant en verdedig hem.

Doorgronden media

Doorzien hoe media werken: clickbait, phishing, algoritmes en gekleurde berichten. En de vraag hoe iemand hier geld mee verdient.

In de klas: "Deze app is gratis. Wie betaalt er dan?" Een les vol verbaasde gezichten.

Reflecteren op mediagebruik

Eerlijk kijken naar je eigen gedrag. Word ik hier beter van, of houdt het me vast? En durf ik iets te veranderen?

In de klas: een week je schermtijd bijhouden. Daarna praten we erover, zonder dat iemand zich hoeft te schamen.

En waarvoor doe je het? Mediawijsheid is nooit een doel op zich. Het model zet er tien levensgebieden omheen. Daar ga je het merken:

gezondheidvrije tijdzelfontplooiingidentiteitbinding persoonlijke relatiesmaatschappelijke relatiesopleidingwerkgeld

De nieuwe kerndoelen: 21, 22 en 23

SLO schreef in opdracht van OCW nieuwe kerndoelen digitale geletterdheid. In juli 2025 kwamen de definitieve conceptkerndoelen uit. Wanneer ze verplicht worden, beslist het ministerie. Het zijn drie kerndoelen, elk met een eigen domein. Hieronder staat per kerndoel wat erin staat, in gewone taal.

Kerndoel 21

Praktische kennis en vaardigheden

"De leerling zet digitale technologie en digitale media in."

21aDigitale systemen
Weten hoe een computer werkt (invoer, verwerking, uitvoer), software gebruiken en bestanden netjes ordenen.
21bDigitale media en informatie
Slim zoeken, bronnen beoordelen en doorzien hoe makers je aandacht trekken en vasthouden.
21cData
Snappen hoe je van data informatie maakt, en weten dat je zelf overal sporen achterlaat.
21dArtificiële intelligentie
Verkennen wat AI is, AI om je heen herkennen en er verantwoord mee omgaan. Meer hierover
Kerndoel 22

Ontwerpen en maken

"De leerling creëert digitale producten."

22aCreëren met digitale technologie
Ideeën en gevoelens uitdrukken, ontwerpen in stappen (maken, testen, verbeteren) en rekening houden met auteursrecht en bronvermelding.
22bProgrammeren
Experimenteren met code, een algoritme uittekenen, werken met herhaling, variabelen en voorwaarden, en testen en bijstellen.
Kerndoel 23

De gedigitaliseerde wereld

"De leerling participeert in de gedigitaliseerde wereld."

23aVeiligheid en privacy
Risico's herkennen, je gegevens beschermen en nadenken voordat je iets van jezelf of een ander deelt.
23bDigitale technologie, jezelf en de ander
Respectvol online omgaan met elkaar, letten op je gezondheid en nadenken over je online identiteit.
23cDigitale technologie, samenleving en wereld
Kansen en risico's van technologie verkennen, ook voor het welzijn van mensen en voor het milieu.

Bron: SLO (2025). Definitieve conceptkerndoelen digitale geletterdheid, kerndoel 21 tot en met 23. Enschede: SLO, in opdracht van het ministerie van OCW. De citaten bij elk kerndoel komen uit deze bron, de uitleg eronder is van mij.

AI-geletterdheid

AI zit in de zoekmachine, in het fotofilter en in het huiswerk van groep 8. AI-geletterd zijn betekent dat je weet hoe het werkt, wat het wel en niet kan, en dat jij de baas blijft. Dat geldt voor kinderen, en net zo goed voor leerkrachten.

Wat de kerndoelen vragen

Voor de basisschool staat er: "De leerling verkent AI." Concreet gaat het om vier dingen:

  • Wat zit erin? Een AI-systeem bestaat uit data, algoritmes en hardware.
  • Lijkt het op ons? Waar lijkt AI-gedrag op menselijk gedrag, en waar juist niet?
  • Waar zit het? AI herkennen in je eigen omgeving, zoals spraakassistenten en aanbevelingen.
  • Hoe ga je ermee om? Verantwoord werken met een AI-systeem, zonder persoonlijke gegevens.

Hoe ik het uitleg

In groep 7 zeg ik: een chatbot is een hele goede gokker. Hij heeft ontzettend veel tekst gelezen en voorspelt steeds het meest waarschijnlijke volgende woord. Daardoor klinkt hij slim. Maar hij weet niet of iets klopt. Ik laat dat zien op het digibord; de kinderen gebruiken zelf geen chatbot. Bij elk antwoord stellen we samen drie vragen:

  • Klopt dit?Check het bij een tweede, betrouwbare bron.
  • Wie mist er?AI leert van data, en data kan scheef zijn.
  • Wat heb ik zelf gedacht?AI mag helpen. Het denkwerk blijft van jou.

Vier domeinen van AI-geletterdheid

De Europese Commissie en de OESO maakten samen een kader voor AI-geletterdheid in het basis- en voortgezet onderwijs. De definitieve versie verscheen in juni 2026. Zo vertaal ik de vier domeinen:

Omgaan met AI Engage with AI

AI herkennen en begrijpen, en tot een kritisch oordeel komen over wat eruit komt.

In de klas: raden welke van twee teksten door AI geschreven is, en uitleggen hoe je dat ziet.

Creëren met AI Create with AI

AI gebruiken als hulpmiddel bij het maken van iets, met je eigen ideeën als startpunt en eerlijk over wat AI deed.

In de klas: op het digibord laat ik AI een verhaal schrijven. De kinderen beoordelen het en schrijven het daarna zelf beter.

Regie houden over AI Manage AI

Zelf bepalen wanneer je AI wel en niet gebruikt, verantwoordelijkheid nemen en je gegevens beschermen.

In de klas: de AI-afsprakenkaart. Wanneer mag het, wanneer niet, en waarom?

AI mee vormgeven Shape AI

Begrijpen dat mensen AI bouwen en trainen, en dat hun keuzes en waarden bepalen hoe het werkt.

In de klas: samen op het digibord een computer leren katten en honden te herkennen, en zien wat er misgaat met te weinig voorbeelden.

Voor leerkrachten is AI-geletterdheid ook een wettelijke opdracht. Hoe ik daar zelf mee omga, lees je bij mijn huisregels voor AI.

Bronnen

Wat ik van kinderen vraag, doe ik hier ook: de bronnen staan erbij. De uitleg en de voorbeelden uit de klas zijn van mij.